Celem „twórczości dziecięcej” nie jest stworzenie dzieła trwale cenionego w społeczeństwie. Jest ona działaniem mającym sens samo w sobie jako ekspresja osobowości i różni się zasadniczo od twórczości osób dorosłych. Pełna, bezwarunkowa akceptacja dziecka, poczucie bezpieczeństwa, przyjazny klimat i zaufanie to wszystko, co w wieku przedszkolnym wyzwala potencjał twórczy dziecka zarówno sprawnego jak też dziecka ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (Suchodolski, 1997).

To podstawowe założenie, którym kierujemy się w codziennej pracy z dziećmi, w przedszkolu o nietypowej organizacji. Bowiem funkcjonują w nim dwie grupy integracyjne oraz dwie grupy specjalne ( dla dzieci autystycznych i ze sprzężonymi zaburzeniami zachowania oraz dla dzieci ze sprzężeniami rozwojowymi).W grupach integracyjnych przebywają dzieci w wieku od 3-8 lat. Taki system zwany rodzinkowym umożliwia wychowywanie i uczenie się dzieci w sposób naturalny, jak w rodzinie, gdy dzieci młodsze uczą się od starszych, a sprawniejsze i starsze opiekuję się młodszymi i słabszymi. Wszystkie dzieci mają okazję do wzajemnych kontaktów spontanicznych lub zaplanowanych ( w przypadku wspólnych zajęć).

W grupie integracyjnej - tak zróżnicowanej, rzeczą naturalną jest, że różne dzieci mają różne potrzeby, różne umiejętności, każde z nich pracuje w swoim tempie, jest inne i w inny sposób wartościowe. Co ciekawe, takie postrzeganie człowieka jest przenoszone również na dzieci z większymi deficytami z grup specjalnych.

Działania podejmowane wspólnie przez dzieci zdrowe i dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi wzbogacają doświadczenia wszystkich dzieci, a każdy wytwór jest indywidualny tak jak indywidualnością jest każde dziecko ze swoimi specyficznymi zachowaniami. Prace powstające podczas wspólnych zajęć są ogromnie zróżnicowane, lecz poprzez swoją niepowtarzalność jednakowo interesujące.

W codziennej pracy stosujemy różne formy i metody lub ich elementy. Wiele z nich można spotkać w większości przedszkoli w Polsce. Są one szeroko opisane w literaturze oraz prezentowane często podczas konferencji czy warsztatów dla nauczycieli. Wśród nich znajduje się m.in. Dziecięca Matematyka, czyli wspomaganie rozwoju umysłowego i edukacji matematycznej dzieci w wieku przedszkolnym Edyty Gruszczyk-Kolczyńskiej oraz Ewy Zielińskiej (1991): „Realizacja tego programu pozwala rozwinąć u dzieci możliwości umysłowe i uzdolnienia do uczenia się matematyki”.

Cele programu związane są ściśle z całokształtem oddziaływań sprzyjających rozwojowi umysłowemu wszystkich dzieci. Te, których rozwój jest harmonijny i bardzo dobry, mogą być jeszcze lepsze jeśli rozwinie się ich uzdolnienia. Dzieci rozwijające się wolniej można motywować do szybszego rozwoju, by mogły one rozpocząć naukę w szkole. Natomiast dzieciom, rozwijającym się nieharmonijnie, należy stwarzać warunki do wyrównywania deficytów rozwojowych przy jednoczesnym pielęgnowaniu innych ich zdolności i umiejętności.

W grupie integracyjnej niejednorodnej wiekowo i zróżnicowanej pod względem poziomu rozwoju dzieci, zawsze borykaliśmy się z problemem doboru treści programowych z każdej grupy wiekowej. Zagadnienia programowe ułożone były bowiem odpowiednio dla 3, 4, 5 i 6-latków. Zadaniem nauczyciela był taki dobór tematów i zagadnień, aby każde dziecko realizowało odpowiedni zakres materiału wokół danego tematu. Program „Dziecięca matematyka” jest więc częściowo odpowiedzią na nasze problemy i ułatwia pracę w grupach tak zróżnicowanych. Powala na realizację, z całą grupą, na różnych poziomach, podstawowych zagadnień, jasno określa dodatkowe treści przeznaczone dla poszczególnych grup wiekowych z uwzględnieniem kolejności ich realizacji. Realizacja zagadnień, na wszystkich poziomach, pozwala każdemu dziecku na miarę swoich możliwości realizować wybraną przez siebie partię materiału. Dzieci funkcjonujące na wyższym poziomie rozwoju, zdolniejsze czy zaciekawione, mają możliwość uczestnictwa w zadaniach trudniejszych i rozwijania własnych zainteresowań, zaspokajania głodu wiedzy bez dodatkowego wysiłku ze strony nauczyciela. Samodzielnie mogą wybrać formę i rodzaj działania spośród propozycji przygotowanych przez nauczyciela.

Kolejna z metod to propozycja Ireny Majchrzak (1999). Jest efektem postawienia pytania:„ Ile lat musi mieć dziecko, aby można było z nim przeprowadzić akt inicjacji? (…). Należy inicjację przeprowadzić z każdym dzieckiem, które pojawi się w przedszkolu.(…) Największą korzyść odniosą dzieci najmłodsze, choćby nawet trzyletnie”. Jej stosowanie w grupach integracyjnych jest niezwykle efektywne i wynikło z potrzeby sytuacji – grup mieszanych wiekowo i codziennych sytuacji zaznajamiania dzieci ze światem pisma.

Najważniejszy w tej formie zajęć jest akt inicjacji, który polega na napisaniu, wraz z dzieckiem, jego imienia ( lub zdrobnienia – według życzenia dziecka). Powstają w ten sposób etykiety z imionami wszystkich dzieci w grupie. Wokół tych etykiet projektuje się różnego rodzaju zabawy, dzięki którym dziecko zapamiętuje wygląd swojego imienia, imion kolegów i koleżanek, z czasem poznaje poszczególne litery, poszukuje liter jednakowych u innych, porównuje, przelicza, głosuje, sylabizuje i czyta…. To oczywiście ogromny skrót, ale akt czytania przeradza się tu w spontaniczną zabawę, często przy muzyce, z włączeniem elementów ruchu, działań plastycznych itp. „Ściana pełna liter” daje szansę dzieciom na indywidualne zainteresowanie się światem pisma, gdy tylko ma na to ochotę, a nie wtedy, gdy skończy 6 lat.

Wśród metod stosowanych w przedszkolu integracyjnym, w którym rosną dzieci zdrowe oraz ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, stosowane są niezwykle często metody z pogranicza edukacji (wspomagania rozwoju, stymulowania, uczenia) i terapii (usprawniania i rehabilitacji zaburzonych funkcji). Nowe światło w dziedzinie badań nad ruchem i jego znaczeniem w życiu człowieka, wniosły badania Rudolfa Labana, twórcy nowoczesnej kinetografii i gimnastyki twórczej. Głosił on tezę, że ruch jest naturalnym sposobem porozumiewania się ludzi oraz wyrazem potrzeby ludzkiej aktywności. Uważał, że najwyższym poziomem rozwoju aktywności ruchowej jest „ruch kreatywny”, który daje możliwość zaspokojenia potrzeby tworzenia.

Angelika Weronika Sherborne była uczennicą R. Labana. Razem stworzyli metodę ruchu rozwijającego. Wyróżnili kilka kategorii ruchu, którym przyporządkowali poszczególne etapy ćwiczeń. Są to:

Wzbogacenie zabaw ruchowych muzyką stanowi już tylko krok do przejścia do zajęć muzyczno – ruchowych, muzycznych i innych stanowiących specyficzną twórczość dziecięcą.

Kolejną z metod jest drama – z powodzeniem stosowana w pracy z dziećmi starszymi, zarówno zdrowymi jak też z deficytami rozwojowymi. Wiek przedszkolny, to przede wszystkim okres zdobywania doświadczeń, a funkcją dramy jest właśnie bezpośrednie doświadczenie (Way, 1997). Dziecko uczy się głównie w działaniu, a tylko w niewielkim stopniu dzięki otrzymywanym informacjom. Dlatego, pomimo preferowania dramy jako metody pracy z dziećmi w wieku szkolnym, uważam, że można ją z powodzeniem stosować w pracy z dziećmi 5-6 letnimi. Komunikowanie się z publicznością – a tym jest teatr – przekracza, zdaniem B. Way możliwości dzieci. „Drama to doświadczanie, niezależne od komunikacji z widzami i każde dziecko może ją realizować. (…) Ale aby robić to z młodymi ludźmi, należy uświadomić sobie fakt, że zasadniczo wszyscy są kreatywni. Przedmioty artystyczne będą stanowiły ujście dla tej kreatywności tylko w takim przypadku, jeśli będą rozpatrywane z punktu widzenia tworzącego, z uwzględnieniem poziomu przygotowania i doświadczenia tej osoby, obojętnie jak niski byłby to poziom.”(Way, 1997).

Proponowane przez B. Way ćwiczenia wstępne, rozwijające koncentrację, oparte na pobudzaniu zmysłów stosowane są codziennie w celach terapeutycznych z dzieckiem z zaburzeniami rozwojowymi. Ale przecież równie chętnie uczestniczą w nich dzieci zdrowe. I tutaj właśnie zdolności rozwijane są poprzez ekspresję twórczą dzieci, wspierane specyficznymi metodami pracy z dzieckiem z dysfunkcjami. Metody i techniki usprawniające funkcjonowanie mogą być z powodzeniem wykorzystywane w pracy z małym, zdrowym dzieckiem. Stanowią wówczas dla niego źródło inspiracji i nowych doświadczeń. A to już pierwszy krok do rozpoczęcia przygody z dramą, do „poznawania przez przeżywanie” (Dziedzic, Gudro,1988).

Zabawy pobudzające zmysł słuchu – to m.in. różnego rodzaju ćwiczenia i zabawy muzyczno-słuchowe. Muzyka ma wartość ogólno wychowawczą. „ Uwrażliwianie na muzykę powoduje pozytywne zmiany w ogólnym rozwoju dziecka i wpływa nie tylko na uzdolnienia muzyczne, lecz poprzez swoją wszechstronność kształtuje ogólny poziom umysłowy, sferę emocjonalną, poznawczą i społeczną” (Szczepańska, 2004).

W przedszkolu integracyjnym, rozwój poprzez muzykę jest szansą na integrację dzieci zdrowych z dziećmi ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Zaciera różnice występujące podczas innych zajęć, pozwala na wyrażenie własnych emocji, umożliwia nawiązanie kontaktu z innymi dziećmi podczas wspólnych zabaw z muzyką, bez względu na poziom rozwoju dziecka..

Różnorodność metod rozwijania zainteresowań muzycznych pozwala na dowolny wybór tych, które odpowiadają zarówno nauczycielowi, jak też zapewniają realizację potrzeb dzieci w danej placówce. Interesujące metody z tego zakresu to: pedagogika zabawy oraz metoda aktywnego słuchania muzyki według Batii Strauss.

„Dzięki własnej ekspresji w pedagogice zabawy dziecko może przezwyciężyć frustrację, niepokój, koić ból z powodu niepowodzeń. Natomiast działania plastyczne, muzyczne, taneczne, czy teatralne pozwalają na odzwierciedlenie jego osobistych przeżyć, uczuć i doznań, pomagają mu lepiej poznać i zrozumieć siebie, uwierzyć w swoje możliwości, dodać otuchy i zagwarantować radość, powodzenie, zadowolenie, motywację do pracy i sukces” (Błońska-Charchut, Botor, 2004).

Metoda aktywnego słuchania muzyki Batii Strauss wprowadza natomiast dzieci w świat muzyki klasycznej – muzyki Mozarta, Vivaldiego, Griega czy Bethowena, „stwarza nauczycielom ogromne możliwości na każdym etapie pracy z dziećmi, (...) stwarza warunki do propagowania muzyki, która dzięki zabawowemu charakterowi pracy staje się lubiana, znana i chętnie słuchana” (Żyłka, 2001). I choć „słuchanie muzyki jest najtrudniejszą formą aktywności muzycznej, gdyż wymaga od dziecka wykształconej już wrażliwości muzycznej oraz umiejętności skupiania uwagi”(Szczepańska, 2004), to stosując aktywne słuchanie, wprowadzamy elementy ruchu, tańca, gestów, zabawy, a nawet śpiewu, a wówczas dzieci łatwo przyswajają sobie utwory. Ich melodia staje się rozpoznawalna i kojarzona z pozytywnymi doświadczeniami. Ponadto metoda ta stanowi źródło inspiracji dla twórczego nauczyciela, daje możliwość realizacji własnych pomysłów, a więc własnego rozwoju.

Oczywiście dobór form realizacji aktywnego słuchania musi być dostosowany do możliwości dzieci. Słuchanie muzyki, zdaniem Wiesławy A. Sacher (2003), jest procesem psychicznym, angażującym uwagę, pamięć, emocje słuchacza, jego wyobraźnię oraz procesy myślenia. Słuchanie utworu muzycznego po raz pierwszy wzbudza zainteresowanie tym, co nowe w warstwie melodycznej, rytmicznej, nastroju. Podczas ponownego słuchania następuje poznawanie i zapamiętywanie. Rozwija się zatem umiejętność skupiania uwagi na bodźcach dźwiękowych nie tylko muzycznych. Wpływa to na lepsze rozumienie osób, z którymi dziecko się kontaktuje, a tym samym polepsza się komunikacja interpersonalna, ograniczane są negatywne reakcje emocjonalne. Zajęcia muzyczne wpływają nie tylko na rozwój harmonijnego ruchu całego ciała, lecz również wzbogacają bierny i czynny słownik dziecka, rozwijają wyobraźnię.

Niezwykle ważne miejsce w codziennych zabawach zajmują ćwiczenia kształcące percepcję wzrokową i spostrzegawczość. Umiejętność patrzenia i widzenia otaczającej rzeczywistości, a także spostrzegania jej wieloaspektowości pobudzają też zabawy twórcze, łączone niejednokrotnie z działaniami muzycznymi i plastycznymi, pobudzającymi zmysł dotyku jak na przykład praca z tworzywami przekształcalnymi. Dzięki nim bowiem, dziecko zdobywa wiedzę o swoim ciele, właściwościach przedmiotów ( kształt, faktura, wielkość) i o otaczającej je przestrzeni.

 

Pobudzanie zmysłów węchu i smaku to również częsty element zabaw z naszymi dziećmi, czego często uwieńczeniem są na przykład samodzielnie przygotowane przez dzieci sałatki. Wykorzystywane w pracy z dzieckiem zaburzonym elementy SI ( integracji sensorycznej) są właśnie pobudzaniem bądź „uspokajaniem” zmysłów. Ćwiczenia kształcą bowiem wszystkie zmysły i są stosowane również w zabawach z dziećmi zdrowymi.

Ekspresja twórcza dzieci w wieku przedszkolnym zaciera różnice pomiędzy zdrowymi i niepełnosprawnymi. Daje możliwość funkcjonowania twórczego na jednakowym poziomie wszystkim dzieciom, wzmacniając ich poczucie własnej wartości. Przedszkole integracyjne stanowi wyzwanie dla nauczyciela. Jego zadaniem „jest takie kształtowanie nauczania (systematycznie, codziennie, miesiąc po miesiącu), by zgodnie z danymi możliwościami wydajnościowymi i osobowościowymi, uwzględniając różnorodne utrudnienia funkcyjne – ślepota, głuchota, niepełnosprawność fizyczna, w zakresie mowy, uczenia się, zakłócenia w zachowaniu się, wielokrotna niepełnosprawność – optymalnie wspierany był nie tylko uczeń tzw. przeciętny, lecz obok niepełnosprawnego również uczeń zdolny” (Bachmann, 1995).

Metody pracy z dzieckiem zdrowym jak też z dzieckiem ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, przenikają się wzajemnie i są wykorzystywane do pracy z całą grupą. W efekcie daje to szansę wszystkim dzieciom, również zdolnym, na indywidualny rozwój we własnym tempie, na miarę swoich indywidualnych możliwości i potrzeb.