Niezbędnik przedszkolny

Jolanta Łysakowska
Zajęcia rozwijające kreatywność w przedszkolu.

Zajęcia rozwijające wyobraźnię i twórcze myślenie dzieci, oparte o pracę metaforą, stanowią uzupełnienie programów realizowanych w przedszkolu. Inspiracją do rozpoczęcia zajęć tego typu była przede wszystkim metoda synektyki wykorzystana i opisana przez Limont (1994).

Ich celem jest rozwijanie zdolności twórczych tkwiących w każdym dziecku. Poprzez stwarzane sytuacje dydaktyczne wzbudzana jest motywacja wewnętrzna do twórczego działania, poszukiwania i rozwiązywania problemów, budzona jest ciekawość poznawcza, rozwijane jest myślenie dywergencyjne oraz wyobraźnia twórcza.

Cele ogólne to:

tworzenie środowiska sprzyjającego rozwijaniu potencjału twórczego dziecka, budzenie ciekawości poznawczej poprzez dostrzeganie i rozwiązywanie sytuacji problemowych i zadań otwartych, rozbudzanie wyobraźni twórczej i myślenia metaforycznego oraz umożliwianie ekspresji spostrzeżeń przeżyć i uczuć w poprzez różne formy działalności,
wspieranie działań twórczych w różnych dziedzinach życia,
pomoc w budowaniu pozytywnego obrazu własnego „ja” i zaspokajanie poczucia bezpieczeństwa.

Cele szczegółowe:

kształcenie postawy otwartej i twórczej wobec otrzymywanych zadań i napotykanych problemów oraz sposobów ich rozwiązywania
doskonalenie zdolności koncentracji uwagi na zadaniu
doskonalenie zdolności do operacji umysłowych - analizy i syntezy
usprawnianie w zakresie umiejętności manualnej i koordynacji wzrokowo-ruchowej.
rozwijanie zdolności myślenia dywergencyjncyjnego i metaforycznego
kształtowanie postawy samorealizacji i tolerancji
rozwijanie twórczości plastycznej i ogólnej postawy twórczej
rozwijanie postawy samorealizacji i tolerancji.

Podstawowym założeniem podejmowanych działań z dziećmi jest określenie jednostki twórczej jako osoby zdolnej „do produkowania wytworów, charakteryzujących się koniunkcją dwóch cech: nowości i wartości” (Nęcka, 2003). Przy takiej definicji często zastępuje się pojęcie „twórczość” terminem „kreatywność”. Warunkiem powstania wytworu twórczego jest ekspresja twórcza, czyli działanie. Tylko wtedy można mówić o osobie twórczej - kreatywnej. Przyjmując, za przedstawicielami psychologii humanistycznej, zasadę, że każdy człowiek posiada potencjał twórczy, choć w niejednakowym stopniu, można przyjąć, że twórczość - podobnie jak wolność, poczucie bezpieczeństwa inne zjawiska psychiczne o pozytywnej konotacji - jest nieodłącznym atrybutem osoby ludzkiej.

Wiek przedszkolny, to okres zdobywania doświadczeń. Dziecko uczy się głównie w działaniu, a tylko w niewielkim stopniu dzięki otrzymywanym informacjom. Ponadto współczesny świat wymaga zmiany nauczania dzieci w kierunku rozwijania ich potencjału, a nie przekazywaniu informacji.

Uwagi do realizacji zajęć.

Wszystkie zajęcia związane z działalnością plastyczną kończą się wystawą wszystkich prac. Należy z dziećmi przeprowadzić rozmowę, w której będą miały okazję do wypowiedzi na temat prac kolegów oraz swojej. Nie oceniamy prac!!!Nie poddajemy prac ocenie według kryteriów: ładna-brzydka. Dzieci uczymy rozmawiać przedstawiając swoją opinię np. podoba mi się, bo… Nie oceniamy też pod kątem realizacji tematu pracy - dziecko ma prawo w dowolny sposób przedstawić swoje aktualne emocje i wrażenia, które powstały na skutek działań je poprzedzających.
Prace można omawiać również pod kątem napotkanych trudności w realizacji zadania. Taka rozmowa daje szansę dziecku sprawdzenia, że również inne dzieci czasem napotykają trudności takie same lub właśnie zupełnie inne.
Dzieci powinny malować na dużych płaszczyznach - format co najmniej A3. Pędzle powinny być grube i średnie. Należy przygotować więcej kartek dla dzieci, które chcą wykonać więcej prac.
Dzieci powinny znać technikę plastyczną, którą będzie wykorzystywana podczas realizacji tematu. Materiały i narzędzia muszą być dobrej jakości.
Przy dużych formatach papieru proponuję rozkładać kartki na podłodze, gdzie dzieci mogą być pogrupowane po 3-4 osoby przy jednym zestawie malarskim.
Podczas rozmów z dziećmi przyzwyczajamy je do wzajemnego słuchania i czekania na swoją kolej.

Metoda synektykito niezwykle ciekawa i stosowana była głównie w pracy z dorosłymi. Znakomicie rozwija twórcze myślenie. Jej głównym celem jest „osiągnięcie kontroli nad nieświadomymi procesami twórczymi przy użycie myślenia metaforycznego” (Limont, 1994). Co ważne, można ją stosować w pracy z dzieckiem co zostało udowodnione podczas eksperymentu przeprowadzonego w roku szkolnym 1986/87 pod kierunkiem prof. Wiesławy Limont z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Polega na łączeniu ze sobą odrębnych elementów, pozornie nie mających ze sobą związku. Stymuluje myślenie twórcze za pomocą kierowanej ekspresji plastycznej w oparciu o mechanizmy twórczości wyróżnione przez twórcę synektyki - Wiliama J. Gordona. Odkrył on, że twórcy posługują się pewnymi „sposobami” pozwalającymi na skuteczne rozwiązanie problemów. Sposoby te określił jako: analogię prostą, personalną, fantastyczną i symboliczną.

Analogia prosta – polega na szukaniu podobieństw pomiędzy zjawiskami.

Analogia personalna – to wczuwanie się w określony problem.

Analogia fantastyczna – polega na łączeniu ze sobą bardzo odległych, nieraz wykluczających się zjawisk, przez co uzyskuje się nowe niespotykane rozwiązania.

Analogia symboliczna – związana jest z umiejętnością przetransponowania zjawisk, odczuć rozwiązań, problemów, na język typowy dla danej dziedziny aktywności.

Po dołączeniu do tej teorii tezy o obrazowym charakterze myślenia twórczego można metodę synektyki wykorzystać w ekspresji plastycznej dziecka inspirowanej przez nauczyciela. Pierwszym krokiem rozpoczynającym pracę z dziećmi tą metodą powinna być rozmowa na temat wyobraźni, czyli tzw. „wewnętrznych oczu”, którymi można zobaczyć wiele rzeczy nawet takich, które naprawdę nie istnieją lub których nikt nie widział (np. Smok, krasnoludek, wróżka). Dzieci zamykają oczy by zobaczyć to co proponuje nauczyciel - kwiatek, krasnoludka, coś co nie istnieje np. Dziwolążka Roślinnego, który zmienia barwy i kształt w zależności do nastroju (Limont, 1994). Oczywiście każdy widzi SWOJEGODziwolążka Roślinnego. Następnie dzieci same mogą zgłaszać wymyślone przez siebie postacie (muszą je nazwać) i sprawdzać jak wyobrażają je sobie inne dzieci czy dorośli. Można je też narysować…

Propozycje tematów zajęć:

*Rodzaj analogii*	*Temat zajęć*	*Zakres doświadczeń*	*Cele szczegółowe*
fantastyczna	Myślenie życzeniowe: - życzyłbym sobie... - chciałbym żeby......	rozmowa dyskusja	Rozmawia na określony temat w oparciu o wyobraźnię.
fantastyczna	Co by było gdyby: 1. … pizza nagle zaczęła rosnąć bez końca? 2. … wszystkie martwe przedmioty ożyły, potrafiły biegać, mówić, tańczyć? 3. ….gdyby ludzie mieszkali we wnętrzu Ziemi? 4. …ludzie zamienili się w węże (koty…)?	rozmowa dyskusja rysowanie kredkami lub pastelami malowanie farbami	Rozwiązuje problemy w sposób nowatorski, twórczy analizuje problem, łączy elementy w celu stworzenia nowej jakości
fantastyczna	Łączenie ze sobą odległych, a nawet sprzecznych czy wykluczających się elementów: 1. O człowieku, który powoli zamieniał się w psa. 2. O płonącym stawie. 3. O lodowych kredkach 4. O łące, która wędrowała. 5. O przeźroczystym domu.	rozmowa dyskusja dowolna technika plastyczna	Dostrzega najbardziej istotne elementy łączonych przedmiot Radzi sobie z nietypowością i złożonością organizuje własną pracę
symboliczna	Pokaż: - Kwaśność, - Przyjemny Zapach, - Spokój, - Echo - Szuranie - Blask - Czarną dziurę…itp.	rozmowa dyskusja malowanie farbami	prezentuje postawę otwartą i twórczą wobec otrzymywanych zadań i napotykanych problemów przekształca doznania na symbole wizualne, bez odwoływania się i przedstawiania konkretnych przedmiotów.
personalna	Wyobraź sobie, że jesteś: - Pianą w wannie. - Kożuchem w mleku. - Kłosem w zbożu, - Mrówką w mrowisku - Płatkiem róży wśród innych płatków.	rozmowa dyskusja rysowanie kredkami lub pastelami malowanie farbami collage z materiałów o zróżnicowanej strukturze	wczuwa się w dany problem uruchamia mechanizmy identyfikowania się z określonym elementem, będącym integralną częścią jednolitej struktury operuje metaforą i myśleniem obrazowym
personalna	- Kleszczem w ciele psa. - Sadzą w kominie. - Kostką lodu w szklance. - Rysą na szkle. - Żarówką w lampie. - Łyżeczką w szufladzie kuchennej.	j/w	wczuwa się w obiekt, który jest pod jakimś względem różny od struktury, w której się znajduje wypowiada się w sposób metaforyczny za pomocą różnych środków ekspresji
personalna	- Jesteś wiatrem. - Jesteś wodospadem. - Jesteś burzową błyskawicą. - Jesteś burzowym grzmotem. - Jesteś wodą. - Jesteś ogniem. - Jesteś powietrzem...itp.	rysowanie kredkami lub pastelami malowanie farbami	identyfikuje się ze złożonymi zjawiskami dostrzega i odczuwa istotę rzeczy czy zjawisk poprzez uogólnianie tego co wspólne

Mechanizm wczuwania się w rozwiązywany problem jest uznawany za jeden z ważniejszych dla twórczego rozwiązywania problemów. Zaangażowanie emocjonalne osoby identyfikującej się z problemem lub jego częścią pozwala zauważyć go z nowej, innej strony, dostrzec problemu od wewnątrz, z innej perspektywy. Rozwija zdolność empatii oraz myślenia obrazowego.

Podczas zajęć powinno się przestrzegać zasady stopniowania trudności i rozpoczynać od tematów w wymyślaniu co by było gdyby…, chciałbym żeby….,co by było gdyby…

KONSPEKT ZAJĘCIA (przykład)

Temat: Zimno.

Matoda – synektyki

Forma: praca z grupą 20 dzieci w wieku 5-6 lat

Cele:

ogólny

- tworzenie środowiska sprzyjającego rozwijaniu potencjału twórczego dziecka, budzenie

ciekawości poznawczej poprzez dostrzeganie i rozwiązywanie sytuacji problemowych i

zadań otwartych, rozbudzanie wyobraźni twórczej i myślenia metaforycznego oraz

umożliwianie ekspresji spostrzeżeń przeżyć i uczuć pozawerbalnie.

szczegółowe

- kształcenie postawy otwartej i twórczej wobec otrzymywanych zadań i napotykanych

problemów oraz sposobów ich rozwiązywania

- usprawnianie w zakresie umiejętności manualnej i koordynacji wzrokowo-ruchowej.

- rozwijanie zdolności myślenia dywergencyjncyjnego i metaforycznego

- rozwijanie twórczości plastycznej i ogólnej postawy twórczej

- rozwijanie postawy samorealizacji i tolerancji.

Materiały: miski z wodą ciepłą i zimną, lód lub śnieg, szary papier lub szary karton, farby, grube pędzle.

Przebieg zajęcia.

Dzieci siedzą w kole na dywanie.
Na początek dzieci wczuwając się w wybrany przedmiot metaforycznie przedstawiają swój nastrój: gdybym był zabawką, to dzisiaj byłbym… samochodem, lalką, pluszowym misiem…
Rozmowa na temat temperatury: czy komuś jest zimno? Może zbyt ciepło, gorąco? Jaką mamy dziś pogodę? Jest ciepło czy zimno? Komu było kiedyś gorąco? Jak to jest, gdy jest gorąco? Kiedy bywa gorąco? Co wtedy można zrobić?
Zachęcenia dzieci do pokazania, jak to jest kiedy jest gorąco.
Komu było kiedyś zimno? Jak wygląda ktoś, komu jest zimno – pokaż…
Miski z wodą ciepłą i zimną – dzieci wkładają ręce o misek – na zmianę. Dotykają lodu i śniegu – określają ich temperaturę – zimne, zimniejsze, mniej zimne…itp.
Zabawa ruchowa przy muzyce – jesteś płatkiem śniegu – zatańcz, jesteś kostką lodu – jak będziesz się poruszał, jesteś strumieniem zimnej wody – pokaż…
Wyobraź sobie, że jesteś zimnem… jaki jesteś, jak wygląda Twój świat, jakie tam są kolory, kształty, nastrój…?
Pomyśl przez chwilę jak wygląda zimno…. Namaluj je.
Dzieci malują na dużych formatach, najlepiej na podłodze.
Prezentacja prac, wystawa. Dzieci oglądają wzajemnie swoje prace, mówią co namalowały, dlaczego wybrały takie kolory… Zachęcamy dzieci do wypowiadania się na temat prac kolegów i koleżanek bez oceniania ta jest brzydka lub ta jest ładna na rzecz używania określeń ta mi się podoba… uważam, że jest ciekawa…
Podsumowanie zajęcia.

LITERATURA

Bogdanowicz, M. (1992). Leworęczność u dzieci, Warszawa:WSiP.

Korniłowicz, K. (1976). Pomoc w tworzeniu jako zadanie pracy kulturalne, (W:) O. Czerniawska (opr.): Pomoc społeczno-kulturalna dla młodzieży pracującej i dorosłych. Wybór pism, Wrocław: Ossolineum.

Szmidt, K., Piotrkowski, K.T. (2005). Nowe teorie twórczości, Kraków: Impuls.

Szmidt, K. (2005). Pedagogika Twórczości, Kraków:Impuls.

Limont, W. (1994 ). Synektyka a zdolności twórcze. Toruń: Wydawnictwo UMK.

Nęcka, E. (2003). Psychologia Twórczości. Gdańsk: GWP.

Uszyńska-Jamroc, U. (2003).Twórcza aktywność dziecka, Białystok: Trans Humana.

Zalewska-Pawlak, M. (1988), Folia Pedagogica. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Jolanta Łysakowska jest dyrektorem Miejskiego Przedszkola Nr 47 z Oddziałami Integracyjnymi w Katowicach. Metodę synektyki wykorzystuje w pracy z dziećmi w grupie integracyjnej, realizując własny program Drzwi Wyobraźni. Współpracuje z ośrodkami naukowymi na terenie śląska. Jest pedagogiem, oligofrenopedagogiem, trenerem umiejętności miękkich, języka perswazji i wpływu. Interesuje się arteterapią i pedagogiką twórczości, jest członkiem Polskiego Stowarzyszenia Kreatywności. Aktywnie działa w Centrum Ekspresji Dziecięcej organizując Festiwal Ekspresji Dziecięcej w Katowicach.